آرکی تایپ در کتب و منابع به عنوان ابزار هایی شناخته می شوند که ماهیت عموم انسان ها و جنبه عام زندگی انسانی را به نمایش می گذارند. اغلب در کتب و نمایشنامه های کلاسیک این موارد به وضوح توصیف شده اند. هر چند در واقع در ادبیات جدید و حتی کتب کودک و نوجوان نیز انواع این موارد استفاده می شوند. به شکل کلی می توان گفت که شخصیت ¬هایی که به شکل نمادین، مفاهیم جهانی و تجارب پایه انسانی  را مستقل از زمان و مکان بسط می دهند، آرکی تایپ هستند.
در حین مطالعه این موارد در آثار نویسندگان شاخصی چون شکسپیر و دیکنز، نویسندگان جدید در داستان های کوتاه و نمایشنامه ها برای خلق شخصیت های مختلف در متون خود از آرکی تایپ ها بهره می برند. علاوه بر خلق شخصیت ها، برای نشان دادن ماهیت انسانی در بافت داستانی نیز از این سبک و ابزار استفاده می شود.

انواع آرکی تایپ

به شکل کلی دو دسته¬ اصلی وجود دارد: شخصیت و موقعیت. نوع شخصیت دقیقا معادل واژه¬ لغوی آن است. به این مفهوم که در یک داستان، شخصیت¬ ها مجموعه ای از کارکردهای مختلف را ایفا می ¬کنند تا به داستان یک خط روند ببخشند. این کارکردها مشخص کننده نوع آرکی تایپ شخصیت مورد نظر است. نوع موقعیت مشخص کننده¬ بافت و زمینه¬ داستانی است که وقایع در آن رخ می ¬دهند. انواع شخصیت درون بافت انواع موقعیت ¬ها قرار داده می ¬شوند. هر دوی این موارد با هم زمینه¬ داستان را ایجاد می کنند.

انواع آرکی تایپ شخصیت

قهرمان
شخصیت قهرمان داستان می ¬تواند زن یا مرد باشد. این شخصیت به گونه ¬ای طراحی می ¬شود که فرد مثبت داستان باشد. این نوع شخصیت دارای شجاعت، صداقت و نیک¬خواهی است و میل ذاتی به عدالت دارد. آن¬ها با شخصیت های منفی اطراف خود می ¬جنگند. این آرکی تایپ بازتاب شخصیت ناخودآگاه ما انسان ها است. تمام قهرمانان ویژگی ¬های مشخصی را به اشتراک می ¬گذارند. این ویژگی¬ ها شامل موارد زیر است:
·       موقعیت ¬های غیرعادی از بدو تولد و در محیط اطراف آن¬ها
·       محل زادگاه خود را ترک می ¬کنند تا با سایرین زندگی کنند
·       برخی از حوادث-غالبا از نوع تراژدی- آن¬ها را به سمت شخصیت خیرخواهی سوق می ¬دهد
·       استعداد های ماورایی دارد
·       آن¬ها باید خود را به اثبات برسانند
·       مرگ یک قهرمان اغلب با نوعی مزایای معنوی همراه است
در برخی موارد قهرمانان داستان¬ ها برای نشان دادن اخلاقیات و ارزش¬ های یک جامعه به تصویر کشیده می -شوند. قهرمان در موقعیت مورد نظر قرار می گیرد تا افراد متوجه شوند جامعه از مردم می ¬خواهد که چگونه باشند.

شخصیت مادرانه
در ادبیات، شخصیت مادرانه کاراکتری است که از نظر جسمی و ذهنی از سایرین مراقبت می ¬کند یا آن¬ها را تغذیه می¬ کند. این شخصیت لزومی ندارد پیر باشد می ¬تواند جوان بوده و یا دوست شخصیت قهرمان باشد و به وی کمک کند. حتی فردی که در روند داستان فداکاری می ¬کند می ¬تواند این شخصیت باشد. اگرچه که اکثر افراد در ارتباط با نقش ¬های مادرانه ذهنیتی مشابه و یا کلیشه ¬ای دارند، این شخصیت می ¬تواند نقشی متفاوت را ایفا کند. این نوع از شخصیت مادرانه ویژگی های زیر را داراست:
·       مراقبت کننده
·       فداکار و از خود گذشته
·       معلم و آموزش ¬دهنده

شخصیت بی¬گناه و معصوم
این نوع شخصیت نیز مشابه آنچه که از معنای لغوی آن برداشت می ¬شود، رفتار می ¬کند. این شخصیت گاها یادآور جوانی از دست رفته و نشان ¬دهنده¬ امیال افراد برای بازگشت دوره¬ جوانی است. به شکل کلی نیز نمایانگر شخصیتی پاک و معصوم است که تحت تاثیر اتفاقات ناگوار و محرومیت ¬ها قرار نگرفته است و می ¬خواهد که شاد باشد و دیگران نیز همین احساس را داشته باشند. شخصیت¬ های معصوم معمولا در وجود سایرین فقط خوبی می ¬بینند. در پشت این شخصیت نوعی الهام برای افراد وجود دارد که خوبی را انتخاب کنند. در مقایسه با شخصیت قهرمان، شخصیت معصوم نسبتا خنثی است. آن¬ها تاریخچه ¬ای از مشکلات پیچیده ندارند و به سادگی نمایانگر امیال نیک انسانی هستند.

شخصیت راهنما
شخصیت راهنما اغلب محافظ نیز می ¬باشد. آن¬ها از شخصیت اصلی مراقبت می ¬کنند و به شخصیت¬های حاشیه و ثانویه نیز کمک می¬ کنند. هدف آن¬ها این است که به شخصیت قهرمان کمک کنند که در انجام وظایف خود موفق باشد. این شخصیت معمولا به عنوان یک پیرمرد یا پیرزن خردمند به تصویر کشیده می ¬شود هرچند که پیر بودن لزوما جز این آرکی تایپ نیست. در بسیاری از کتب علاوه بر راهنمایی قهرمان اصلی نقش ¬های دیگری نیز توسط این شخصیت ایفا می¬شود مثل رهبری.

 

افراد ثانویه یا حاشیه
افراد ثانویه ابزاری هستند که به وسیله¬ آن دیدگاه نویسنده در ارتباط با شخصیت ¬های اصلی نمایش داده می¬شود. افراد ثانویه با قهرمانان و شخصیت¬ های شریر داستان در ارتباط هستند. علاوه بر این کانالی برای ایجاد طنز در روند داستان هستند. یکی از ویژگی ¬های اصلی این نوع شخصیت این است که به شخصیت قهرمان یا شرور داستان کاملا وفادار هستند. این شخصیت¬ها به شکلی طراحی می ¬شوند که می ¬توانند برای شخصیت اصلی فداکاری کنند و خود را در معرض خطر قرار دهند.

شخصیت قربانی
این نوع شخصیت در واقع برای تمام اتفاقات منفی در روند داستان سرزنش می ¬شود. در برخی موارد حتی این نقش ممکن است به یک گروه و مجموعه¬ ای از افراد داده شود. این نوع شخصیت در منابع قدیمی ادبی نیز به وفور وجود دارند.

شخصیت شرور
برخی افراد به شخصیت ¬های منفی داستان علاقه دارند. هدف اصلی این نوع آرکی تایپ این است که در برابر شخصیت قهرمان داستان باشد و او را شکست دهد. بسیاری از داستان ¬های ادبی ساختار خوبی در برابر بدی را دنبال می¬کنند. در روند داستان بدون شخصیت منفی، شخصیت قهرمانی شکل نمی ¬گیرد و بالعکس. در واقع این دو شخصیت دو روی یک سکه هستند.

 

آرکی تایپ¬های موقعیتی

·       سفر: در واقع تمام داستان حول سفر جسمی، ذهنی یا احساسی شخصیت اصلی می ¬چرخد. این سفر ماهیت شخصیت قهرمان را نمایان می ¬سازد
·       پیش زمینه: در حین ورود شخصیت اصلی به جریان داستانی همیشه وقایعی رخ می ¬دهند تا شخصیت قهرمان به بلوغ و پختگی برسد. این اتفاقات زمینه را برای تغییرات شخصیت اصلی فراهم می-کنند.
·       خوبی در برابر بدی: در بسیاری از داستان¬ها تقابل شخصیت¬های مثبت و منفی وجود دارد
·       سقوط: در برخی داستان¬ ها، شخصیت اصلی دچار سقوط به علت انتخاب یا عملکرد ضعیف خود می¬شوند.

علت اهمیت آرکی تایپ ها

آرکی تایپ¬ها از این جهت حائز اهمیت هستند که به مخاطبین اجازه¬ پیدا کردن نوعی ارتباط و اتصال بین خود و شخصیت¬ها را می¬دهند. در نتیجه فرد بیشتر در جریان داستانی غرق می¬شود. این رخداد سبب می¬شود مخاطبین به جنبه¬ هایی از خود پی ببرند که تا قبل از آن مورد توجه نبوده¬اند. جوامع نیز به نوبه¬ی خود به بخش از ساختار یا فرهنگ خود که چندان مناسب نبوده ممکن است پی ببرند. از طریق ادبیات و با ابزارهایی مشابه آرکی تایپ، جامعه به جنبه¬ های مثبت و منفی خود آگاه تر می¬شود. این شخصیت¬ های رایج که در بالا ذکر شد همگی به این نکته کمک می ¬کنند که بخشی از واقعیت از طریق رسانه¬ ها بیان گردد و از قالب صفحات کتاب فراتر رفته و به قلب مخاطبین وارد شود و بر آن¬ها اثر بگذارد.